Τα λαογραφικά στοιχεία της Κρήτης, με έμφαση στον παραδοσιακό εορτασμό των Χριστουγέννων:
Ξυγκόπιτες
Την προπαραμονή των Χριστουγέννων, στα χωριά της ανατολικής Κρήτης
γιορτάζεται η μέρα των Αγίων Δέκα. Στα πλαίσια των εορτασμών έσφαζαν
γουρούνια τα οποία όλο το χρόνο τα τάιζαν με βελανίδια, χουμά και
αποφάγια και χρησιμοποιούσαν το λίπος τους το οποίο αποκαλείται γλίνα,
ως βούτυρο και έφτιαχναν την λεγόμενη ξυγκόπιττα.
Ο χοίρος των Χριστουγέννων
Στην Κρήτη παλιότερα ήταν έθιμο να μεγαλώνει κάθε οικογένεια στο χωριό
ένα γουρούνι, το «χοίρο», όπως το έλεγαν. Ο χοίρος σφαζόταν την παραμονή
των Χριστουγέννων κι ήταν το κύριο Χριστουγεννιάτικο έδεσμα.
Την δεύτερη μέρα των Χριστουγέννων, οι χωρικοί έκοβαν το κρέας του χοίρου και έφτιαχναν λουκάνικα,
απάκια (καπνιστό κρέας),
πηχτή (τσιλαδιά, όπου αφαιρείται κάθε ίχνος κρέατος από το κεφάλι του
γουρουνιού και όλα μαζί τα υπόλοιπα βράζονται. Ο ζωμός με ειδική
προετοιμασία μετατρέπεται σε πηχτό ζελέ που μέσα του βρίσκονται τα
κομμάτια του κρέατος),
σύγλινα (το κρέας του γουρουνιού κομμένο σε μικρά κομμάτια, που το
έψηναν και το έβαζαν σε μεγάλα δοχεία και το κάλυπταν με το λιωμένο
λίπος του ζώου. Το λίπος έπηζε μόλις έχανε τη θερμότητα του και το κρέας
μπορούσε να διατηρηθεί έτσι για αρκετούς μήνες),
ομαθιές( τα έντερα του χοίρου γεμισμένα με ρύζι, σταφίδες και κομματάκια συκώτι)
καιτσιγαρίδες, (κομμάτια μαγειρεμένου λίπους με μπαχαρικά που το
έτρωγαν με ζυμωτό ψωμί για κολατσιό στην εξοχή, όταν μάζευαν τις ελιές).
Ο χοίρος των Χριστουγέννων ήταν η βασική πηγή κρέατος της οικογενειας
για αρκετές εβδομάδες. Φυσικά αναφερόμαστε σε μια δίαιτα εξαιρετικά
φτωχή σε κρέας, την περίφημη διατροφή της Κρήτης που χάριζε στους
Κρητικούς των παλιότερων δεκαετιών υγεία και μακροζωία.
Τίποτα δεν πήγαινε χαμένο από το χοίρο των Χριστουγέννων, για κάθε
κομμάτι του ζώου υπήρχε κάποια χρήση. Ακόμα κι αυτή η ουροδόχος κύστη, η
φούσκα όπως λέγεται, πλυνόταν και καθαριζόταν και μετά φουσκωνόταν και
γινόταν μπάλα, πολύτιμο δώρο για τα παιδιά της εποχής εκείνης.
Το έθιμο των "αέρηδων"
Παλιότερα, από την παραμονή των Χριστουγέννων οι γεωργοί οι βοσκοί και
οι ναυτικοί έλεγαν πώς παλεύγουν οι καιροί, και οι αέρηδες ποιος θα
γεννηθεί και ποιος θα βαπτισθεί. Όποιος γεννηθεί, όποιος αέρας δηλαδή
υπερισχύσει την ημέρα των Χριστουγέννων, ο ίδιος θα κρατήσει μέχρι των
Φώτων και για το μεγαλύτερο μέρος του καινούριου χρόνου.
Χριστόψωμο
Όπως σε πολλά μέρη της Ελλάδας, έτσι και στην Κρήτη, το Χριστόψωμο
κυριαρχεί στην εορταστική κουζίνα και η παράδοση λέει ότι, κατά το
ζύμωμά του, οι νοικοκυρές της Κρήτης τραγουδάνε "Ο Χριστός γεννιέται, το
φως ανεβαίνει, το προζύμι για να γένει".
Το παραδοσιακό αυτό Κρητικό γλυκό ψωμί το στολίζουν με ξόμπλια. Αυτά τα
στολίδια συμβολίζουν αλέτρια, ζώα πουλιά, γεννήματα της γης (γεωργική
χώρα) ή πιο απλά μ΄ ένα σταυρό που συμβολίζει το μαρτύριο που έρχεται.
Στην παλιά Κρήτη πρόσεχαν ιδιαίτερα τα ζώα τους, τα οποία είχαν μερίδα
και στο Χριστόψωμο. Έτριβαν ένα χριστόψωμο, το ανακάτευαν με τα πίτουρα
και το έδιναν στα ζώα να το φάνε, για να ευλογηθούν κι αυτά. Έπαιρναν κι
ένα ρίφι ή πρόβατο στο σπίτι τους γιατί θεωρούσαν πως είναι ευλογημένα
μια και ήταν τα ζώα που ζέσταιναν με την ανάσα τους τη φάτνη...
